Kto przynosi prezenty? Mapa Polski
W Wigilię nie wszędzie przychodzi Mikołaj. Na zachodzie czeka się na Gwiazdora, na Górnym Śląsku na Dzieciątko, na południu na Aniołka albo Gwiazdkę. Mapa pokazuje, kogo wyczekuje się w każdym regionie według tradycji — i skąd te różnice.
Paski — w regionie notowane są dwie tradycje; pierwszy kolor to dominująca.
Dotknij regionu, żeby przejść do opisu
Wielkopolska · Pomorze Gdańskie · Kujawy · Ziemia Lubuska · Pomorze Zachodnie
Gwiazdor
Gwiazdor, w odróżnieniu od Mikołaja, przychodzi raz w roku: w wigilijny wieczór[1]. Znano go tylko albo przede wszystkim w Wielkopolsce, na szeroko rozumianym Pomorzu, na ziemi lubuskiej i w zachodniej części Kujaw[1]. Na Kaszubach przychodził dawniej 6 grudnia, a dziś zjawia się i wtedy, i w Wigilię[4]. Był znany już w XIX wieku: w materiałach Oskara Kolberga dzieci na dźwięk jego dzwonka chowają się po kątach[2].
Nie przypominał dobrodusznego staruszka z reklam. Nosił kożuch wywrócony włosiem na zewnątrz i futrzaną czapę, twarz zasłaniał maską albo smarował sadzą, w ręku trzymał rózgę[1][4]. Odpytywał dzieci z pacierza, grzeczne nagradzał jabłkami, piernikami i orzechami, a nieposłuszne karcił[3]. Czasem towarzyszyła mu Gwiazdka[2]. Nazwę wywodzi się od gwiazdy niesionej przez kolędników albo od gwizdania, którym zapowiadali swoje przyjście[3].
Górny Śląsk · Śląsk Cieszyński
Dzieciątko
Na Górnym Śląsku prezenty na Wilijo przynosi Dzieciątko, czyli mały Jezus[7] — nie Aniołek ani Gwiazdor[9].
Według znawcy regionu Marka Szołtyska zwyczaj przyszedł z Czech, gdzie czczono cudowną figurkę Dzieciątka z praskiej Malej Strany, i utrwalił się w katolickich częściach regionu. Stąd śląskie życzenie „Bogatego Dzieciątka!”[7].
Małopolska · Śląsk Cieszyński · Podkarpacie
Aniołek
Na Śląsku Cieszyńskim, tuż obok Górnego Śląska, prezenty przynosi Aniołek. Marek Szołtysek tłumaczy to tym, że region miał wielu ewangelików, a Dzieciątko kojarzyło się z katolikami[7]. Aniołek obdarowywał też dzieci w części Małopolski[10][11], a media i relacje rodzinne dopisują Podkarpacie[25][26].
Etnolog Andrzej Brencz widzi w Aniołku chrześcijańską wersję dawnej wiary w opiekuńczych przodków — anioła stróża. Lokalnie Aniołki przychodziły z prezentami nawet w Wielkopolsce[2].
Małopolska · Podkarpacie · Dolny Śląsk · Kielecczyzna
Gwiazdka
W ludowym kolędowaniu Gwiazdka to postać w bieli — w Wielkopolsce towarzyszyła Gwiazdorowi[2][19]. Jako samodzielną darczyńczynię — rywalkę Aniołka w Małopolsce i postać przynoszącą prezenty na Dolnym Śląsku — znają ją media i ankieta Kartografii Ekstremalnej[23][20][17]; opracowań etnograficznych o tej roli nie znaleźliśmy. Możliwe, że czasem chodzi po prostu o prezent „na Gwiazdkę”[25].
„Gwiazdka” to także nazwa świąt — w zachodniej Wielkopolsce wieczerza zaczyna się od pierwszej gwiazdki, stąd i święta Bożego Narodzenia nazywa się tam Gwiazdką[6].
Mazowsze · Podlasie · Lubelszczyzna · Ziemia Łódzka · Kielecczyzna · Zagłębie Dąbrowskie · Ziemia Częstochowska · Warmia i Mazury · Pomorze Zachodnie · Dolny Śląsk · Kujawy · Ziemia Lubuska
Mikołaj
W Polsce centralnej prezenty przynosił święty Mikołaj[11], a Gwiazdora nie znały ziemie centralne i wschodnie[1]. Według etnologa Damiana Kasprzyka Mikołaj zaczął dominować w XIX wieku, najpierw w miastach[10].
Mikołaj miewał lokalne imiona i zastępców. W powiecie ostródzkim nazywano go Pikolusem; wyglądał jak dziad proszalny z torbą prezentów przez ramię[12].
Warmia
Szemel
Na Warmii prezenty rozdawał szemel — chłopiec przebrany za białego konia, z drewnianą końską głową na długim kiju. Chodził od chaty do chaty z kolędnikami zwanymi sługami z szemlem i obdarowywał dzieci, które poprawnie odmówiły modlitwę[18]. Narodowy Instytut Dziedzictwa wymienia go wśród regionalnych darczyńców[11].
Źródła różnią się co do terminu: według jednych sługi z szemlem przychodzili w Wigilię[18], według muzeum w Olsztynku — od Bożego Narodzenia do Trzech Króli; szemla nazywa się czasem warmińskim lajkonikiem[12].
Region po regionie
| Region | Kto przynosi prezenty |
|---|---|
| Dolny Śląsk | Mikołaj · Gwiazdka |
| Górny Śląsk | Dzieciątko |
| Śląsk Cieszyńskiczęść: Górny Śląsk | Aniołek · Dzieciątko |
| Kielecczyzna | Mikołaj · Gwiazdka |
| Kujawy | Gwiazdor · Mikołaj |
| Lubelszczyzna | Mikołaj |
| Małopolska | Aniołek · Gwiazdka |
| Zagłębie Dąbrowskieczęść: Małopolska | Mikołaj |
| Ziemia Częstochowskaczęść: Małopolska | Mikołaj |
| Mazowsze | Mikołaj |
| Podkarpacie | Aniołek · Gwiazdka |
| Podlasie | Mikołaj |
| Pomorze Gdańskie | Gwiazdor |
| Pomorze Zachodnie | Mikołaj · Gwiazdor |
| Warmia i Mazury | Mikołaj · Szemel |
| Wielkopolska | Gwiazdor |
| Ziemia Lubuska | Gwiazdor · Mikołaj |
| Ziemia Łódzka | Mikołaj |
Skąd te różnice?
Mapa postaci odtwarza dawne granice. Na Pomorzu i w Wielkopolsce, w dawnym zaborze pruskim, Gwiazdor był główną postacią kolędników[3] — Szymon Pifczyk z Kartografii Ekstremalnej zwraca uwagę na jego podobieństwo do niemieckiego Weihnachtsmanna[20]. Dzieciątko przyszło na Górny Śląsk — według Marka Szołtyska — z Czech, a na Śląsku Cieszyńskim, z licznymi ewangelikami, przyjął się Aniołek[7]. Polska centralna i wschodnia, gdzie Gwiazdora nie znano[1], czekała na Mikołaja[11].
Drugą warstwę dołożyły przesiedlenia po 1945 roku. Na ziemie zachodnie i północne przybyli osadnicy z centralnej i południowej Polski oraz przesiedleńcy z Kresów[15]. Na Pomorzu ciągłość osadnicza przetrwała tylko na Kaszubach i Kociewiu, a gdzie indziej powstała mozaika zwyczajów przywiezionych z różnych stron[14]. Dlatego w Lubuskiem Gwiazdor jest tradycją przede wszystkim Ziemi Babimojskiej, jedynej grupy z przedwojenną ciągłością[6], a Gwiazdkę i Aniołka na Dolny Śląsk przywieźli — według Pifczyka — osadnicy z Małopolski[20].
Prezenty pod choinką to zresztą zwyczaj młodszy, niż się wydaje. W 1830 roku Łukasz Gołębiowski pisał o warszawskiej wigilijnej sosence z łakociami dla dzieci jako o zwyczaju „przejętym od Prusaków”[13]. W XIX wieku obdarowywanie upowszechniło się wśród mieszczaństwa, a na wsi zdarzało się rzadko, głównie w najzamożniejszych domach — z jabłkami, piernikami i słodyczami w roli podarków[11][17].
Mikołaj ma za to swój dzień w całej Polsce: 6 grudnia[20]. W Małopolsce Aniołek zostawia prezenty pod choinką, a Mikołaj w nocy z 5 na 6 grudnia[21]; na Kaszubach Gwiazdor przychodził dawniej właśnie 6 grudnia, dziś 6 i 24[4]. Coraz częściej Mikołaj przejmuje też wieczór wigilijny i wypiera postacie regionalne[1][3].
Są też postacie rzadsze. W Rosji i na Białorusi Dziadek Mróz przynosi prezenty w Nowy Rok[16]; w Polsce czekają na niego niemal wyłącznie rodziny prawosławne[20]. Na Płaskowyżu Tarnogrodzkim prezenty przynoszą krasnoludki, a w Wielkopolsce bywał nim Stary Józef[11].
Jak powstała ta mapa
Mapa pokazuje tradycję wigilijną: kto według tradycji regionu przynosi prezenty w Wigilię. Nie pokazuje, co dzieje się dziś w każdym domu — tam coraz częściej przychodzi Mikołaj. Mikołaj jest na mapie tam, gdzie źródła nie notują innej postaci.
Podstawą są publikacje i wypowiedzi etnografów: uczelni, muzeów regionalnych i Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Prasę traktujemy pomocniczo. Ankietę Kartografii Ekstremalnej z 2015 roku — ok. 4,5 tys. odpowiedzi, przypisanych do powiatów[20] — traktujemy jako punkt odniesienia, nie jako dane: odpowiadali chętni, a liczba odpowiedzi w powiecie nie jest znana.
Krainy to województwa — to nasza konwencja, nie granice historyczne, i te same krainy są podkładem wszystkich naszych map. Wyjątki robimy tylko na Śląsku, gdzie województwa śląskie i opolskie obejmują ziemie, które źródła wprost odróżniają od Górnego Śląska. Zagłębie Dąbrowskie i ziemia częstochowska leżą dziś w województwie śląskim, ale historycznie należą do Małopolski[29][30] — na mapie są jej częścią, zaznaczoną osobno. W odróżnieniu od dawnej Galicji były w zaborze rosyjskim, a przed wojną w województwie kieleckim[31], i nie znaleźliśmy źródła o darczyńcy w tym rejonie, więc — jak w innych takich miejscach — zaznaczamy Mikołaja. Jaworzno i Żywiecczyzna, dawna Galicja, są częścią Małopolski[32][33]. Śląsk Cieszyński zaznaczamy osobno, bo źródła wprost odróżniają go od Górnego Śląska[7]; obejmujemy nim powiaty cieszyński i bielski oraz Bielsko-Białą, choć wschodnia część dwóch ostatnich to historycznie Małopolska[34]. Powiaty brzeski i namysłowski, historycznie dolnośląskie, należą na mapie do Dolnego Śląska[35]. Resztę Opolszczyzny traktujemy razem z Górnym Śląskiem; prasa podaje tam też Gwiazdkę[24], ale bez potwierdzenia w opracowaniach. Gdzie indziej różnice między krainą historyczną a województwem zostawiamy — na przykład ziemia chełmińska jest tu częścią Kujaw, a ziemia łomżyńska Podlasia. Granice są przybliżone: tradycja nie kończy się na granicy powiatu.
Paski oznaczają dwie postacie w jednej krainie; pierwsza (dominująca) to ta, za którą stoją mocniejsze źródła, a przy równych — Mikołaj. Na przykład na Kujawach Gwiazdor jest tradycją zachodniej części regionu, a wschód leżał poza jego zasięgiem[1]. Na Podkarpaciu, Pomorzu Zachodnim i Dolnym Śląsku, przy Mikołaju na Ziemi Lubuskiej, przy Gwiazdce we wszystkich krainach i przy Dzieciątku na Śląsku Cieszyńskim przypisanie opiera się tylko na prasie i ankiecie, bo nie znaleźliśmy opracowań etnograficznych — jeśli znasz takie źródło, napisz do nas: napisz@regioquiz.pl.
Granice: Państwowy Rejestr Granic, GUGiK (stan na 2026-11-10); linia brzegowa: Natural Earth.
Źródła
- M. Lutomierski, „Tajemniczy Gwiazdor”, Głos Uczelni (UMK) nr 11–12/2023
- PAP / dzieje.pl, „Nie Święty Mikołaj a Gwiazdor przynosi wielkopolskim dzieciom prezenty” (prof. A. Brencz, UAM), 2014
- PAP / dzieje.pl, „Ekspert o kaszubskich zwyczajach” (B. Stachowiak, Muzeum we Wdzydzach), 2023
- PAP / dzieje.pl, „Obyczaje oraz potrawy świąteczne i noworoczne na Kaszubach i Kociewiu” (T. Sadkowski, Muzeum we Wdzydzach), 2010
- PAP / dzieje.pl, „Kolędowanie na Kujawach i Pomorzu” (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), 2014
- PAP / dzieje.pl, „Lubuskie zwyczaje wigilijne” (D. Danak, Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze), 2018
- PAP / dzieje.pl, „Dzieciątko i makówki – symbolami śląskich Świąt” (M. Szołtysek), 2014
- PAP / dzieje.pl, „Badacz: tradycje bożonarodzeniowe przenikają się” (M. Szołtysek), 2019
- PAP / dzieje.pl, „Boże Narodzenie – »Godne Święta« na Śląsku” (B. Brol-Pawlicka, Muzeum w Tarnowskich Górach), 2012
- PAP / Radio Kraków, „Aniołek, Dzieciątko, Gwiazdor czy św. Mikołaj – kto przynosi prezenty?” (dr D. Kasprzyk, UŁ), 2017
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Niematerialne dziedzictwo Świąt Bożego Narodzenia”, 2024
- PAP / dzieje.pl, „Skansen w Olsztynku przygotował wystawy tradycji świątecznych Mazur, Warmii i Powiśla”, 2021
- PAP / dzieje.pl, „Ziemiańska Wigilia” (cyt. Ł. Gołębiowski, Lud polski, 1830), 2012
- A. Kwaśniewska, „Niematerialne dziedzictwo kulturowe na terenach postmigracyjnych (na przykładzie Pomorza)”, Łódzkie Studia Etnograficzne t. 55, 2016
- A. Drożdż, „Wigilijne tradycje kulinarne osadników na Dolnym Śląsku w świetle materiałów źródłowych PAE”, Studia Etnologiczne i Antropologiczne t. 22
- PAP / dzieje.pl, „Kto przynosi prezenty dzieciom w Europie?”, 2021
- wroclaw.pl, „Skąd się wzięły świąteczne tradycje?”, 2021
- Wirtualne Muzeum Warmii i Mazur, „Boże Narodzenie na Warmii i Mazurach”, 2020
- regionwielkopolska.pl, „Christmas Eve”, 2011
- S. Pifczyk (Kartografia Ekstremalna), „Who brings your Christmas presents? In Poland, it depends where you’re from”, Notes from Poland, 2020
- Radio Kraków, „Kto przynosi prezenty? Krakowianie nie mają wątpliwości”, 2021
- ox.pl, „Od kogo ten prezent?”, 2011
- eska.pl, „Mikołaj, Gwiazdor czy Aniołek? Kto gdzie przynosi prezenty?”, 2019
- eska.pl, „Mikołaj, Gwiazdor, Gwiazdka czy Dziadek Mróz?”, 2021
- eska.pl, „Gwiazdor, Święty Mikołaj czy Dzieciątko? Kto przynosi prezenty?”, 2022
- Towarzystwo Miłośników Kultury Kresowej, „Święty Mikołaj, Aniołek, Gwiazdor, czy Dzieciątko?”
- Informator Stolicy, „Kto przynosi prezenty w wigilię? Zależy, gdzie mieszkasz”, 2023
- silesia.info.pl, „Dzieciątko, Aniołek czy Gwiazdor – kto rozdaje prezenty na Wigilię?”, 2024
- Wikipedia, „Zagłębie Dąbrowskie”
- Wikipedia, „Częstochowa”
- Wikipedia, „Województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)”
- Wikipedia, „Jaworzno”
- Wikipedia, „Żywiecczyzna”
- Wikipedia, „Śląsk Cieszyński”
- Wikipedia, „Śląsk Opolski”
Udostępnij mapę
A jak u Ciebie się mówi?
Zagraj w quiz o słowach z różnych regionów Polski.