Przejdź do treści
Rregioquiz.pl
Mapa · Boże Narodzenie

Kto przynosi prezenty? Mapa Polski

W Wigilię nie wszędzie przychodzi Mikołaj. Na zachodzie czeka się na Gwiazdora, na Górnym Śląsku na Dzieciątko, na południu na Aniołka albo Gwiazdkę. Mapa pokazuje, kogo wyczekuje się w każdym regionie według tradycji — i skąd te różnice.

Wielkopolska: GwiazdorGórny Śląsk: DzieciątkoMałopolska: Aniołek i GwiazdkaPomorze Gdańskie: GwiazdorWarmia i Mazury: Mikołaj i SzemelPodlasie: MikołajLubelszczyzna: MikołajMazowsze: MikołajKujawy: Gwiazdor i MikołajPomorze Zachodnie: Mikołaj i GwiazdorZiemia Lubuska: Gwiazdor i MikołajDolny Śląsk: Mikołaj i GwiazdkaZiemia Łódzka: MikołajKielecczyzna: Mikołaj i GwiazdkaPodkarpacie: Aniołek i GwiazdkaŚląsk Cieszyński: Aniołek i DzieciątkoZagłębie Dąbrowskie: MikołajZiemia Częstochowska: Mikołaj

Paski — w regionie notowane są dwie tradycje; pierwszy kolor to dominująca.

Dotknij regionu, żeby przejść do opisu

Wielkopolska · Pomorze Gdańskie · Kujawy · Ziemia Lubuska · Pomorze Zachodnie

Gwiazdor

Gwiazdor, w odróżnieniu od Mikołaja, przychodzi raz w roku: w wigilijny wieczór[1]. Znano go tylko albo przede wszystkim w Wielkopolsce, na szeroko rozumianym Pomorzu, na ziemi lubuskiej i w zachodniej części Kujaw[1]. Na Kaszubach przychodził dawniej 6 grudnia, a dziś zjawia się i wtedy, i w Wigilię[4]. Był znany już w XIX wieku: w materiałach Oskara Kolberga dzieci na dźwięk jego dzwonka chowają się po kątach[2].

Nie przypominał dobrodusznego staruszka z reklam. Nosił kożuch wywrócony włosiem na zewnątrz i futrzaną czapę, twarz zasłaniał maską albo smarował sadzą, w ręku trzymał rózgę[1][4]. Odpytywał dzieci z pacierza, grzeczne nagradzał jabłkami, piernikami i orzechami, a nieposłuszne karcił[3]. Czasem towarzyszyła mu Gwiazdka[2]. Nazwę wywodzi się od gwiazdy niesionej przez kolędników albo od gwizdania, którym zapowiadali swoje przyjście[3].

Zobacz hasło „gwiazdor” w słowniku

Górny Śląsk · Śląsk Cieszyński

Dzieciątko

Na Górnym Śląsku prezenty na Wilijo przynosi Dzieciątko, czyli mały Jezus[7] — nie Aniołek ani Gwiazdor[9].

Według znawcy regionu Marka Szołtyska zwyczaj przyszedł z Czech, gdzie czczono cudowną figurkę Dzieciątka z praskiej Malej Strany, i utrwalił się w katolickich częściach regionu. Stąd śląskie życzenie „Bogatego Dzieciątka!”[7].

Małopolska · Śląsk Cieszyński · Podkarpacie

Aniołek

Na Śląsku Cieszyńskim, tuż obok Górnego Śląska, prezenty przynosi Aniołek. Marek Szołtysek tłumaczy to tym, że region miał wielu ewangelików, a Dzieciątko kojarzyło się z katolikami[7]. Aniołek obdarowywał też dzieci w części Małopolski[10][11], a media i relacje rodzinne dopisują Podkarpacie[25][26].

Etnolog Andrzej Brencz widzi w Aniołku chrześcijańską wersję dawnej wiary w opiekuńczych przodków — anioła stróża. Lokalnie Aniołki przychodziły z prezentami nawet w Wielkopolsce[2].

Małopolska · Podkarpacie · Dolny Śląsk · Kielecczyzna

Gwiazdka

W ludowym kolędowaniu Gwiazdka to postać w bieli — w Wielkopolsce towarzyszyła Gwiazdorowi[2][19]. Jako samodzielną darczyńczynię — rywalkę Aniołka w Małopolsce i postać przynoszącą prezenty na Dolnym Śląsku — znają ją media i ankieta Kartografii Ekstremalnej[23][20][17]; opracowań etnograficznych o tej roli nie znaleźliśmy. Możliwe, że czasem chodzi po prostu o prezent „na Gwiazdkę”[25].

„Gwiazdka” to także nazwa świąt — w zachodniej Wielkopolsce wieczerza zaczyna się od pierwszej gwiazdki, stąd i święta Bożego Narodzenia nazywa się tam Gwiazdką[6].

Mazowsze · Podlasie · Lubelszczyzna · Ziemia Łódzka · Kielecczyzna · Zagłębie Dąbrowskie · Ziemia Częstochowska · Warmia i Mazury · Pomorze Zachodnie · Dolny Śląsk · Kujawy · Ziemia Lubuska

Mikołaj

W Polsce centralnej prezenty przynosił święty Mikołaj[11], a Gwiazdora nie znały ziemie centralne i wschodnie[1]. Według etnologa Damiana Kasprzyka Mikołaj zaczął dominować w XIX wieku, najpierw w miastach[10].

Mikołaj miewał lokalne imiona i zastępców. W powiecie ostródzkim nazywano go Pikolusem; wyglądał jak dziad proszalny z torbą prezentów przez ramię[12].

Warmia

Szemel

Na Warmii prezenty rozdawał szemel — chłopiec przebrany za białego konia, z drewnianą końską głową na długim kiju. Chodził od chaty do chaty z kolędnikami zwanymi sługami z szemlem i obdarowywał dzieci, które poprawnie odmówiły modlitwę[18]. Narodowy Instytut Dziedzictwa wymienia go wśród regionalnych darczyńców[11].

Źródła różnią się co do terminu: według jednych sługi z szemlem przychodzili w Wigilię[18], według muzeum w Olsztynku — od Bożego Narodzenia do Trzech Króli; szemla nazywa się czasem warmińskim lajkonikiem[12].

Region po regionie

RegionKto przynosi prezenty
Dolny ŚląskMikołaj · Gwiazdka
Górny ŚląskDzieciątko
Śląsk Cieszyńskiczęść: Górny ŚląskAniołek · Dzieciątko
KielecczyznaMikołaj · Gwiazdka
KujawyGwiazdor · Mikołaj
LubelszczyznaMikołaj
MałopolskaAniołek · Gwiazdka
Zagłębie Dąbrowskieczęść: MałopolskaMikołaj
Ziemia Częstochowskaczęść: MałopolskaMikołaj
MazowszeMikołaj
PodkarpacieAniołek · Gwiazdka
PodlasieMikołaj
Pomorze GdańskieGwiazdor
Pomorze ZachodnieMikołaj · Gwiazdor
Warmia i MazuryMikołaj · Szemel
WielkopolskaGwiazdor
Ziemia LubuskaGwiazdor · Mikołaj
Ziemia ŁódzkaMikołaj

Skąd te różnice?

Mapa postaci odtwarza dawne granice. Na Pomorzu i w Wielkopolsce, w dawnym zaborze pruskim, Gwiazdor był główną postacią kolędników[3] — Szymon Pifczyk z Kartografii Ekstremalnej zwraca uwagę na jego podobieństwo do niemieckiego Weihnachtsmanna[20]. Dzieciątko przyszło na Górny Śląsk — według Marka Szołtyska — z Czech, a na Śląsku Cieszyńskim, z licznymi ewangelikami, przyjął się Aniołek[7]. Polska centralna i wschodnia, gdzie Gwiazdora nie znano[1], czekała na Mikołaja[11].

Drugą warstwę dołożyły przesiedlenia po 1945 roku. Na ziemie zachodnie i północne przybyli osadnicy z centralnej i południowej Polski oraz przesiedleńcy z Kresów[15]. Na Pomorzu ciągłość osadnicza przetrwała tylko na Kaszubach i Kociewiu, a gdzie indziej powstała mozaika zwyczajów przywiezionych z różnych stron[14]. Dlatego w Lubuskiem Gwiazdor jest tradycją przede wszystkim Ziemi Babimojskiej, jedynej grupy z przedwojenną ciągłością[6], a Gwiazdkę i Aniołka na Dolny Śląsk przywieźli — według Pifczyka — osadnicy z Małopolski[20].

Prezenty pod choinką to zresztą zwyczaj młodszy, niż się wydaje. W 1830 roku Łukasz Gołębiowski pisał o warszawskiej wigilijnej sosence z łakociami dla dzieci jako o zwyczaju „przejętym od Prusaków”[13]. W XIX wieku obdarowywanie upowszechniło się wśród mieszczaństwa, a na wsi zdarzało się rzadko, głównie w najzamożniejszych domach — z jabłkami, piernikami i słodyczami w roli podarków[11][17].

Mikołaj ma za to swój dzień w całej Polsce: 6 grudnia[20]. W Małopolsce Aniołek zostawia prezenty pod choinką, a Mikołaj w nocy z 5 na 6 grudnia[21]; na Kaszubach Gwiazdor przychodził dawniej właśnie 6 grudnia, dziś 6 i 24[4]. Coraz częściej Mikołaj przejmuje też wieczór wigilijny i wypiera postacie regionalne[1][3].

Są też postacie rzadsze. W Rosji i na Białorusi Dziadek Mróz przynosi prezenty w Nowy Rok[16]; w Polsce czekają na niego niemal wyłącznie rodziny prawosławne[20]. Na Płaskowyżu Tarnogrodzkim prezenty przynoszą krasnoludki, a w Wielkopolsce bywał nim Stary Józef[11].

Jak powstała ta mapa

Mapa pokazuje tradycję wigilijną: kto według tradycji regionu przynosi prezenty w Wigilię. Nie pokazuje, co dzieje się dziś w każdym domu — tam coraz częściej przychodzi Mikołaj. Mikołaj jest na mapie tam, gdzie źródła nie notują innej postaci.

Podstawą są publikacje i wypowiedzi etnografów: uczelni, muzeów regionalnych i Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Prasę traktujemy pomocniczo. Ankietę Kartografii Ekstremalnej z 2015 roku — ok. 4,5 tys. odpowiedzi, przypisanych do powiatów[20] — traktujemy jako punkt odniesienia, nie jako dane: odpowiadali chętni, a liczba odpowiedzi w powiecie nie jest znana.

Krainy to województwa — to nasza konwencja, nie granice historyczne, i te same krainy są podkładem wszystkich naszych map. Wyjątki robimy tylko na Śląsku, gdzie województwa śląskie i opolskie obejmują ziemie, które źródła wprost odróżniają od Górnego Śląska. Zagłębie Dąbrowskie i ziemia częstochowska leżą dziś w województwie śląskim, ale historycznie należą do Małopolski[29][30] — na mapie są jej częścią, zaznaczoną osobno. W odróżnieniu od dawnej Galicji były w zaborze rosyjskim, a przed wojną w województwie kieleckim[31], i nie znaleźliśmy źródła o darczyńcy w tym rejonie, więc — jak w innych takich miejscach — zaznaczamy Mikołaja. Jaworzno i Żywiecczyzna, dawna Galicja, są częścią Małopolski[32][33]. Śląsk Cieszyński zaznaczamy osobno, bo źródła wprost odróżniają go od Górnego Śląska[7]; obejmujemy nim powiaty cieszyński i bielski oraz Bielsko-Białą, choć wschodnia część dwóch ostatnich to historycznie Małopolska[34]. Powiaty brzeski i namysłowski, historycznie dolnośląskie, należą na mapie do Dolnego Śląska[35]. Resztę Opolszczyzny traktujemy razem z Górnym Śląskiem; prasa podaje tam też Gwiazdkę[24], ale bez potwierdzenia w opracowaniach. Gdzie indziej różnice między krainą historyczną a województwem zostawiamy — na przykład ziemia chełmińska jest tu częścią Kujaw, a ziemia łomżyńska Podlasia. Granice są przybliżone: tradycja nie kończy się na granicy powiatu.

Paski oznaczają dwie postacie w jednej krainie; pierwsza (dominująca) to ta, za którą stoją mocniejsze źródła, a przy równych — Mikołaj. Na przykład na Kujawach Gwiazdor jest tradycją zachodniej części regionu, a wschód leżał poza jego zasięgiem[1]. Na Podkarpaciu, Pomorzu Zachodnim i Dolnym Śląsku, przy Mikołaju na Ziemi Lubuskiej, przy Gwiazdce we wszystkich krainach i przy Dzieciątku na Śląsku Cieszyńskim przypisanie opiera się tylko na prasie i ankiecie, bo nie znaleźliśmy opracowań etnograficznych — jeśli znasz takie źródło, napisz do nas: napisz@regioquiz.pl.

Granice: Państwowy Rejestr Granic, GUGiK (stan na 2026-11-10); linia brzegowa: Natural Earth.

Źródła

  1. M. Lutomierski, „Tajemniczy Gwiazdor”, Głos Uczelni (UMK) nr 11–12/2023
  2. PAP / dzieje.pl, „Nie Święty Mikołaj a Gwiazdor przynosi wielkopolskim dzieciom prezenty” (prof. A. Brencz, UAM), 2014
  3. PAP / dzieje.pl, „Ekspert o kaszubskich zwyczajach” (B. Stachowiak, Muzeum we Wdzydzach), 2023
  4. PAP / dzieje.pl, „Obyczaje oraz potrawy świąteczne i noworoczne na Kaszubach i Kociewiu” (T. Sadkowski, Muzeum we Wdzydzach), 2010
  5. PAP / dzieje.pl, „Kolędowanie na Kujawach i Pomorzu” (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), 2014
  6. PAP / dzieje.pl, „Lubuskie zwyczaje wigilijne” (D. Danak, Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze), 2018
  7. PAP / dzieje.pl, „Dzieciątko i makówki – symbolami śląskich Świąt” (M. Szołtysek), 2014
  8. PAP / dzieje.pl, „Badacz: tradycje bożonarodzeniowe przenikają się” (M. Szołtysek), 2019
  9. PAP / dzieje.pl, „Boże Narodzenie – »Godne Święta« na Śląsku” (B. Brol-Pawlicka, Muzeum w Tarnowskich Górach), 2012
  10. PAP / Radio Kraków, „Aniołek, Dzieciątko, Gwiazdor czy św. Mikołaj – kto przynosi prezenty?” (dr D. Kasprzyk, UŁ), 2017
  11. Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Niematerialne dziedzictwo Świąt Bożego Narodzenia”, 2024
  12. PAP / dzieje.pl, „Skansen w Olsztynku przygotował wystawy tradycji świątecznych Mazur, Warmii i Powiśla”, 2021
  13. PAP / dzieje.pl, „Ziemiańska Wigilia” (cyt. Ł. Gołębiowski, Lud polski, 1830), 2012
  14. A. Kwaśniewska, „Niematerialne dziedzictwo kulturowe na terenach postmigracyjnych (na przykładzie Pomorza)”, Łódzkie Studia Etnograficzne t. 55, 2016
  15. A. Drożdż, „Wigilijne tradycje kulinarne osadników na Dolnym Śląsku w świetle materiałów źródłowych PAE”, Studia Etnologiczne i Antropologiczne t. 22
  16. PAP / dzieje.pl, „Kto przynosi prezenty dzieciom w Europie?”, 2021
  17. wroclaw.pl, „Skąd się wzięły świąteczne tradycje?”, 2021
  18. Wirtualne Muzeum Warmii i Mazur, „Boże Narodzenie na Warmii i Mazurach”, 2020
  19. regionwielkopolska.pl, „Christmas Eve”, 2011
  20. S. Pifczyk (Kartografia Ekstremalna), „Who brings your Christmas presents? In Poland, it depends where you’re from”, Notes from Poland, 2020
  21. Radio Kraków, „Kto przynosi prezenty? Krakowianie nie mają wątpliwości”, 2021
  22. ox.pl, „Od kogo ten prezent?”, 2011
  23. eska.pl, „Mikołaj, Gwiazdor czy Aniołek? Kto gdzie przynosi prezenty?”, 2019
  24. eska.pl, „Mikołaj, Gwiazdor, Gwiazdka czy Dziadek Mróz?”, 2021
  25. eska.pl, „Gwiazdor, Święty Mikołaj czy Dzieciątko? Kto przynosi prezenty?”, 2022
  26. Towarzystwo Miłośników Kultury Kresowej, „Święty Mikołaj, Aniołek, Gwiazdor, czy Dzieciątko?”
  27. Informator Stolicy, „Kto przynosi prezenty w wigilię? Zależy, gdzie mieszkasz”, 2023
  28. silesia.info.pl, „Dzieciątko, Aniołek czy Gwiazdor – kto rozdaje prezenty na Wigilię?”, 2024
  29. Wikipedia, „Zagłębie Dąbrowskie”
  30. Wikipedia, „Częstochowa”
  31. Wikipedia, „Województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)”
  32. Wikipedia, „Jaworzno”
  33. Wikipedia, „Żywiecczyzna”
  34. Wikipedia, „Śląsk Cieszyński”
  35. Wikipedia, „Śląsk Opolski”

Udostępnij mapę

Sprawdź się

A jak u Ciebie się mówi?

Zagraj w quiz o słowach z różnych regionów Polski.